Yaşayan Kültür Mirası: Bursa Ustaları & Zanaatkarları

1947 yılında Bursa'da doğan Hayali Şinasi Çelikkol, geleneksel Türk gölge tiyatrosu Karagöz ve Hacivat mirasını dünyaya tanıtan en büyük yaşayan ustadır. 1994 yılında Ahi geleneklerine uygun biçimde peştemal kuşanarak "Hayali" unvanını alan Çelikkol, 2024 yılında UNESCO ve T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından "Yaşayan İnsan Hazinesi" ilan edilmiştir.

Şinasi Usta, Çekirge'deki Karagöz Müzesi içerisinde kurduğu atölyesinde; tasvirleri asırlık gelenekle terbiye edilmiş şeffaf dana ve deve derisinden özel kavisli "nevrekân" bıçaklarıyla oymaktadır. Kök boyalarla renklendirdiği tasvirlere hayal perdesinde tek başına 20'den fazla farklı ses tonuyla can verir. Bursa Tarihi Çarşıları ve Uluslararası Bursa Karagöz Festivali'nin öncüsü olan usta, zanaatını yeni çıraklara aktarmayı sürdürmektedir.

1953 İnegöl doğumlu Adil Can Güven, Türkiye'nin Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri'nde yer alan en köklü İznik çini sanatkârıdır. Eşi Nursan Güven ile birlikte İznik'teki tarihi atölyesinde, 16. yüzyıl klasik Osmanlı saray çinilerinin kaybolan formüllerini yeniden canlandırmıştır.

Geleneksel İznik çinilerinde hamurun %85'ini yarı değerli taş olan kuvars oluşturur. Adil Can Usta, samur kılı fırçalarla çizdiği lale, karanfil ve hatayi desenlerini, demir oksitli meşhur mercan kırmızısı ve firuze sır altı boyalarıyla 950 derecelik fırınlarda pişirir. Atölyesi, İznik Çini Fırınları Kazı Alanı ve İznik Ayasofya Orhan Camii yakınında kültür meraklılarına açıktır.

Bursa'nın köklü ipekçi ailelerinden gelen Mehmet Ünal, şehrin kaybolmaya yüz tutmuş ipekböcekçiliği ve el dokuma mirasını ayağa kaldıran yaşayan en büyük ustadır. 1838 yılında kurulan tarihi Muradiye İpek Fabrikası'nın yeniden ipek üretir hale getirilmesinde ve Umurbey İpek Üretim ve Tasarım Merkezi'nin kuruluşunda baş dokuma ustası olarak öncülük etmiştir.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı unvanına sahip olan Mehmet Usta; kaynar su kazanlarında koza liflerini birleştiren asırlık buhar mancınıklarından, jakarlı ahşap el dokuma tezgâhlarına kadar tüm aşamaları geleneksel yöntemlerle yürütür. Dokuduğu has ipek kumaşlar ve şallar, asırlık Tarihi Koza Han İpek Çarşısı'nın yaşayan ruhunu temsil eder.

Bursa'nın 700 yıllık dövme çelik bıçakçılık geleneğinin en saygın temsilcilerinden olan Turgut Aydemir, Tarihi Kayhan Çarşısı Demirciler Arastası'nda mesleğini ilk günkü heyecanla sürdürmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı unvanına sahip olan usta, Bursa Bıçakçılar Derneği'nin kurucu duayenlerindendir.

Turgut Usta; yüksek karbonlu çelikleri kömür ocağında 1100 derecede tavlayıp örs üzerinde el çekiciyle döver. Bıçağın kabzasında yalnızca doğal koç, manda boynuzu veya şimşir ağacı kullanır; namluya su verme aşamasında asırlık sırları tatbik eder. Atölyesi, Tarihi Kapalıçarşı ve Kayhan Çarşısı'nın kesişim noktasında yer alır.

Dünyada üzerinde çarşı bulunan sadece dört tarihi köprüden biri olan 1442 yapımı Tarihi Irgandı Köprüsü üzerinde zanaatını icra eden Zafer Karazeybek, geleneksel ahşap oymacılığı ve kündekari sanatının Bursa'daki öncülerindendir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı tesciline sahiptir.

Zafer Usta, Selçuklu ve Osmanlı camilerinde görülen çivisiz ve tutkalsız ahşap geçme tekniği olan "Kündekari"yi ceviz ve şimşir ağaçlarından minber kapaklarına, rahlelere ve özel panolara uygular. Aynı zamanda nehir sedeflerini oyduğu ahşap yuvalara tek tek kakarak asırlık naht sanatını yaşatır. Atölyesi, Setbaşı Şehir Kütüphanesi ve Gökdere vadisi manzarasıyla köprünün kalbindedir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olan Mutlu Çilingiroğlu, Bursa'da UNESCO tescilli Türk Ebru Sanatı'nı geleneksel usta-çırak kaidelerine sadık kalarak yaşatan öncü sanatkârlardandır.

Doğal geven otu kitresiyle kıvamlaştırılmış su teknesi üzerinde; at kılı ve gül dallarından el yapımı fırçalarla doğal toprak oksit boyaları serper. Sığır ödüyle yüzey gerilimini ayarlayarak battal, şal, bülbül yuvası ve Bursa laleleri meydana getirir. Tarihi Irgandı Köprüsü'ndeki atölyesinde yerli ve yabancı ziyaretçilere interaktif ebru atölyeleri düzenleyerek geleneksel sanatları tanıtır. Köprüden yürüyerek Emir Sultan Camii ve Külliyesi'ne kolaylıkla ulaşılabilir.